"İnsan ise, ihsan edene perestiş eder, perestişe lâyık olana kurbiyet ister ve görmek talep eder. Öyle ise her birimiz, istidadımıza göre, o muhabbet câzibesiyle sülûk edeceğiz." Bu bölümü ana hatlarıyla açıklar mısınız?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Bu bölümde geçen bazı anahtar ifadeler üzerinde kısaca duralım:

“İnsan ise, ihsan edene perestiş eder, perestişe lâyık olana kurbiyet ister ve görmek talep eder.”

Bu bütün insanlar için geçerli bir kaidedir. Vicdanının sesini dinleyerek, kendisine sonsuz ihsanlarda bulunan Rabbine yakın olmak ve O’nu görmek isteyen kimseler bu derste üç ana gruba ayrılmış bulunuyor.

Bir kısmı zühre gibidir. İç âlemi birtakım şahsî düşüncelerle belli bir renge bürünmüştür. Bu şahıs, hakikat güneşini görmek istediğinde bu renk (yahut renkler) devreye girer. Yaptığı araştırmalarla, daldığı derin düşüncelerle fikir aynası büyüse ve “bütün çiçeklerin hükmüne” geçse bile, yine güneşe nazar ettiğinde onun şahsî rengi, güneşi olduğu gibi görmesine engel olacaktır.

“Zühre kesif bir aynadır. Onda ziyâdaki yedi renk inhilâl ve inkısâr eder; şemsin aksini gizler. Sen sevdiğin güneşin yüzünü görmekte muvaffak olamazsın.”

Bu derste güneş, hakikati temsil ettiğine göre, en büyük hakikat Allah’ın varlığıdır. Sonra, diğer iman hakikatleri gelir.

İman hakikatleri ancak Allah’ın bildirmesiyle hakiki mânada bilinebilir. Vahiyden nasip almadan, sadece kendi aklıyla hakikati bulmaya çalışanlar, kendi ruh âlemlerini, misâldeki zühre gibi, bir renk ile boyarlar ve hakikate o rengin müsaade ettiği ölçüde vakıf olabilirler.

Zühre, terakki ederek kendisinde bulunan rengin de güneşten geldiğini anlasa ve bütün ruhuyla güneşe teveccüh etse bile, ancak onun varlığına inanmakta derecesini artırır, onu görmeğe yine muvaffak olamaz.

“Bu şartı yaptıktan sonra, kemâlini bulursun. Fakat güneşi, nefsü'l-emirde nasıl ise, öyle göremezsin. O hakikati, çıplak anlamazsın. Belki, senin sıfatlarının renkleri, ona bir renk verir ve kesâfetli dürbünün bir sûret takar ve kayıtlı kabiliyetin bir kayıt altına alır.”

“Güneşi, nefsü'l-emirde nasıl ise, öyle” görmek, “hakikati olduğu gibi anlamayı” temsil eder. Bunun tek yolu, şahsî renkleri bir tarafa bırakıp, nübüvvet yoluna girmek, iman hakikatlerini Kur’ân-ı Kerim'den ve Allah Resulünden (asm.) öğrenmektir.

“Şimdi sen dahi, ey Katre içine giren hakîm feylesof! Senin katre-i fikrin dürbünüyle, felsefenin merdiveniyle tâ kamere kadar terakki ettin, kamere girdin. ...”

“Katre içine giren hakîm feylesof” ifadesi, varlık âlemini inceleyen ilim adamlarına işaret eder. Bunlar eşyanın birçok hikmetlerini, ince mânalarını ilimleriyle bulur ve bilirler. Ancak bütün bu bilgiler Ay’ın ışığını bilmeye benzer.

“...Yakînen inansan ki, şu gece nurları gündüz güneşinin ışıklarının gölgeleridir. Bu şartı yaptıktan sonra, sen, kemalini bulursun. Fakir ve karanlıklı kamer yerine haşmetli güneşi bulursun. Fakat, sen dahi öteki arkadaşın gibi, güneşi sâfî göremezsin.”

Varlıklar esmâ-i İlâhiyenin aynalarıdır. Her bir isim bir güneş, onun tecelli ettiği her varlık ise o güneşin ışığını gösteren Ay gibidir. Meselâ, Rezzak ismi bir güneştir. Sebepler, kamer gibidir, rızıklar ise, kamerin ışığı gibi, o güneşten haber verirler. Kamerin karanlık olması, sebeplerin ancak birer perde olduklarına işaret eder.

“İşte, Reşha-misâl üçüncü arkadaşınız ki, hem fakirdir, hem renksizdir. Güneşin hararetiyle çabuk tebahhur eder, enâniyetini bırakır, buhara biner, havaya çıkar.”

Enaniyeti bırakmak, İlâhî hakikatleri bulmakta kendi görüşüne ve bilgisine güvenmekten vazgeçerek vahye tabi olmak mânasına gelir.

Reşha, güneşi gördükten ve bütün eşyaya onun aydınlattığına vakıf olduktan sonra, “şemsin âsâr-ı acîbesini ona vermekte müşkilât” çekmez. Güneşi görmeyip, sadece onun kamerden akseden ışığına bakan hakîm feylesof, bütün eşyayı bir tek güneşin kolayca aydınlattığına akıl erdiremezken, güneşi gören reşha bu hakikatı anlamakta zorluk çekmez.

“Aynaların küçüklüğü seni şaşırtmaz” ifadesi, “güneş bu muhteşem haliyle bu küçük parıltılarla mı meşgul olacak” şeklindeki bir vesveseyi dile getirir. Bu mâna Mesnevî-i Nuriye’de ele alınmış ve gereken izahlar yapılmıştır.

“Sual: Cenâb-ı Hakkın cüz’iyat ve hasis emirlerle iştigali azametine münafidir.

"Elcevap: O iştigal, azametine münafi değildir. Bilâkis, adem-i iştigali, azamet-i rububiyetine bir nakîsedir. Meselâ, şemsin ziyasından bazı şeylerin mahrum ve hariç kalması, şemse bir nakîse olur. ...”

Cenâb-ı Hakk'ın kudreti ve diğer bütün sıfatları nihâyetsiz ve mutlaktır; ancak, aynaların kabiliyetine göre tecelli ederler. Mesela, kudret sıfatı üzerinde duralım. Allah’ın kudreti sonsuzdur. Bütün eşya sınırlı olduğuna göre o sonsuz kudrete hiçbir şey tam ayna olamaz. Her şey kabiliyetine göre o kudretten bir tecelliye sahip olur. Güneş o kudret tecellisiyle gezegenlerini etrafında döndürürken, atom çekirdeği de aynı kudretin bir başka tecellisiyle elektronlarını idare eder. İnsan bir kudret cilvesiyle yükünü taşırken, karınca da bir başka tecelli ile küçük bir taneyi yuvasına götürür.

“Aynalarda müşâhede olunan, güneş değil” ifadesi, bu kudret cilvelerinin hiçbirinin Allah’ın nihayetsiz kudreti olmayıp, ancak o kudretin birer mazharı, birer aynası, birer cilvesi olduklarını ders verir.

“Çendan o akisler onun unvanlarıdır; fakat, bütün âsâr-ı haşmetini gösteremiyorlar.”

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...