"İnsana lazım veya hoşuna gidecek güzel et veriyor... Sert bir kemik üstünde hayvanlar yutacak bir et veriyor... Çengelcikleri verip her temas edene yapışıyor..." İzah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

Burada bitki türlerinin tohumlarını âlemin dört bir tarafına nasıl neşrettikleri izah ediliyor. Bazı bitki türleri kıl gibi ince kanatçıkları ile uçarak etrafa yayılıp neslini ve türünü değişik yerlere yayıyor. Bazı bitki türleri de güzel ve lezzetli oldukları için hem ticari maksatlı hem de gıdalanmak maksadı ile insanlar tarafından âlemin dört bir tarafına dağılıyorlar. Bazı bitki türleri de hazmedilmeyecek kadar sertlikte ve dayanıklılıktadırlar ki, bunlar hayvanlar tarafından yutuluyor, sonra o hayvan başka yerde onu dışarı atmakla o türün neslini oraya taşımış oluyor.

Belgesellerde bu hayret verici yayılma şekilleri çokça işlenmektedir. Allah, bitki türlerinin etrafa yayılmaları için onlara çok değişik hususiyetler vermiştir.

"Fâtır-ı Hakîm, onların manevi dualarını kabul edip ki, bir taifenin tohumlarına kıldan kanatçıklar verir; her tarafa uçup gidiyorlar, taifeleri namına esma-i İlâhiyeyi okutturuyorlar (ekser dikenli nebatat ve bir kısım sarı çiçeklerin tohumları gibi). Ve bir kısmına da insana lazım veya hoşuna gidecek güzel et veriyor, insanı ona hizmetkâr edip her tarafa ekiyor. Bazı taifelerine de hazmolmayacak sert bir kemik üstünde hayvanlar yutacak bir et veriyor ki, hayvanlar onu çok taraflara dağıtıyorlar. Bazılara da çengelcikleri verip her temas edene yapışıyor; başka yerlere giderek taifesinin bayrağını dikerler, Sâni-i Zülcelâlin antika sanatını teşhir ediyorlar..." (Sözler, Yirmi Dördüncü Söz, Dördüncü Dal)

Bu metinde tohumların yayılma yöntemleri, tohumun etrafındaki yapının (meyvenin) özelliklerine göre dört ana kategoriye ayrılmış:

1. Kıldan veya Pamuktan Kanatçıklarla Yayılan Tohumlar

Uçarak yayılan cinsler; bir taifenin tohumlarına kıldan kanatçıklar verir; her tarafa uçup gidiyorlar...

Bu taife tohumun etrafında ya kıl gibi veya pamuk cinsinden bir madde ile uçmasına ve dünyanın her tarafına yayılmasına yol veren bir mekanızma ile yayılmaktadır. Pamuk gibi veya kıl gibi şeylerle yayılan tohumlar, genellikle rüzgâr yardımıyla yayılma özelliği gösteren bitkilere aittir. Bu tür tohumlar, hafif yapıları sayesinde havada süzülebilir ve geniş alanlara dağılarak yeni bitkilerin oluşumuna olanak tanır. Mesela;

a. Pamuk Bitkisi: Pamuk bitkisinin tohumları, pamuk lifleriyle kaplıdır. Bu lifler rüzgârla yayılmasına yardımcı olur. Kavak ağacı tohumu da bu yolla yayılır.

b. Karahindiba: Karahindiba bitkisinin tohumları, ince ve hafif yapıları sayesinde rüzgârla kolayca taşınabilir.

c. Kıllı Tohumlar: Bazı ot türlerinin tohumları da kıllı yapıda olabilir ve bu özellikleri sayesinde rüzgârla uzak mesafelere taşınabilir.

2. İnsana Faydalı veya Hoşa Giden Et Veren Tohumlar

(İnsan Aracılığıyla Yayılma) "...insana lazım veya hoşuna gidecek güzel et veriyor, insanı ona hizmetkâr edip her tarafa ekiyor."

Bu ifade, tohumların etrafındaki meyve kısmının lezzetli, sulu veya besleyici olması sayesinde, insanların bu meyveleri tüketmesini ve tohumların yayılmasına yardım etmesini anlatır. İnsan, meyveyi yerken tohumları ya doğrudan tüketim yerinde atar ya da bir süre sonra dışkıyla başka bir yere taşımış olur. Mesela;

Elma, Kiraz, Şeftali, Üzüm: İnsanlar bu meyveleri yemek için yetiştirir ve taşır. Tüketilen yerlerde atılan çekirdekler / tohumlar yeni bitkilerin büyümesini sağlar.

Zeytin hem yağı hem de meyvesi için çok eski zamanlardan beri yetiştirilir ve bu sayede tohumları çok geniş alanlara yayılmıştır.

3. Hazmolmayan Sert Kemik Üstünde Hayvanlara Yem Olan Tohumlar

(Hayvan Dışkısıyla Yayılma) "...hazmolmayacak sert bir kemik üstünde hayvanlar yutacak bir et veriyor ki, hayvanlar onu çok taraflara dağıtıyorlar."

Bu kısım, tohumun etrafındaki meyve kısmının, meyveyi yiyen hayvanların sindirim sisteminden zarar görmeden geçmesini sağlayan sert bir kabuk ile korunduğunu ve bu sayede hayvanların dışkılarıyla uzak mesafelere taşındığını anlatır. Mesela:

Hurma meyvesini yiyen kuşlar veya memeliler, sert çekirdeği sindiremez ve başka yerlere dışkılar.

Avokado çekirdeği, günümüz hayvanları için tam uygun olmasa da büyük memeliler tarafından yutulmaya uygun büyük ve sert çekirdekli meyveler, eski ekosistemlerde bu yolla yayılırdı.

Kuş Yemişi (Kuşkonmaz vb.) kuşların yediği küçük, etli meyvelerin tohumları, kuşların sindirim sisteminden geçerek dağılır.

4. Çengelcikleri Olup Yapışan Tohumlar (Hayvan Vücuduna Yapışarak Yayılma)

"...Bazılara da çengelcikleri verip her temas edene yapışıyor..."

Bu ifade, tohumun veya meyve zarfının üzerinde kılçıklar, kancalar veya çengeller gibi özel yapılar bulunduğunu ve bu sayede yürüyen veya geçen hayvanların kürküne / tüylerine (veya insan giysilerine) tutunarak taşındığını belirtir. Mesela;

Pıtrak, meyve küresi üzerindeki yüzlerce küçük kanca veçengelcikle, dokunan her şeye anında yapışır.

Düğün Çiçeği, tohum zarfı üzerindeki çengeller sayesinde hayvanların kürklerine takılarak yayılır.

Şeytan Otu (Bindii otu) ayaklara veya lastiklere yapışan sert dikenli tohum başları.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü