İşaratü’l-İ’caz için "Dört sebebe binaen gayet muhtasar ve îcazlı bir tarzda yazılmış." denilmiş, ama üç sebep sayılıyor?
Değerli Kardeşimiz;
"İşârâtü’l-İ’câz tefsiri, eski Harb-i Umumînin birinci senesinde, cephe-i harpte, me’hazsiz ve kitap mevcut olmadığı halde telif edilmiştir. Harp zamanının zaruretinden başka, dört sebebe binaen gayet muhtasar ve îcazlı bir tarzda yazılmış; Fatiha ve nısf-ı evvel, daha mücmel, daha muhtasar kalmıştır." (İşârâtü’l-İ’câz, Tenbih)
Burada sayılan üç şık zaten bellidir. Bununla beraber Üstad'ın ilk olarak saydığı "Harp Zamanının Zarureti" şıkkını buraya ekleme durumu olabilir. Çünkü ifadeden böyle bir durumun da anlaşılması mümkündür.
1. Harp Zamanının Zarureti
Eserin, Birinci Dünya Savaşı'nda, cephe hattında ve at sırtında yazılmış olmasıdır. Bu eserin muhtasar ve özet şekilde telifine vesile olan en büyük sebeptir.
Üstad, harp zaruretinden başka şu üç sebebi daha zikrederek toplamı dörde tamamlar:
2. Zihinlerin Dağınıklığı ve Vakit Darlığı: O zamanda Üstad'ımızın izaha fazla izin vermek istemeyişi ikinci bir sebep olarak gösterilir. O zaman Üstad ruh olarak hem malumatı özet ve fazla izaha girmeden alırdı. Dolayısıyla malumatı muhataba aktarırken de yine fazla izaha girmezdi. Ayrıca o dönemdeki insanların zihinlerinin savaş ve sosyal çalkantılar sebebiyle meşgul olması, uzun ve derin meseleleri tam ihata edemeyecek durumda olması.
3. İ'cazın Gereği: Üstad'ımızın talebelerinin de anlama ve kavrama kabiliyetinin yüksek oluşu, bu eserin muhtasar kalmasına vesile olmuştur. Kur'an'ın nazmındaki mucizeliği ve ayetler arasındaki gizli bağları ortaya koymak için, gereksiz ayrıntılardan kaçınıp doğrudan esasa odaklanma gerekliliği.
4. Sırf Hakikati İfade Etme Arzusu: Üstad'ımız Kur'anın hem icaz denilen kısa ama geniş ve ihatalı anlatımları hem de mucizelik yönlerini izah ettiğinden ibareleri süslemeden, edebi sanatlara boğulmadan, doğrudan doğruya Kur'an'ın ilm-i belagat kuralları çerçevesindeki yüksek hakikatlerini en kısa yoldan gösterme amacı.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü