"Kelam denilen maani-i mütefavitenin fotoğrafıyla alınmış muhtasar bir haritanın istiab ettiği gibi mefahim-i mütefavitenin suret-i teşekkülü" ne demektir?

Değerli Kardeşimiz;

"Kimyaya âşinâ olanlara malumdur. Bir maddeyi, mesela altın gibi bir unsuru istihsal edildiği vakit, makine veya fabrikayla müteaddit borularla, muhtelif teressübâtıyla, mütenevvi teşekkülâtla, tabakât-ı mütefavitede geçer. En nihayet, ondan bir kısım tahassul eder. Kelam denilen maâni-i mütefavitenin fotoğrafıyla alınmış muhtasar bir haritanın istiab ettiği gibi mefâhim-i mütefavitenin suret-i teşekkülü budur ki:

Tesirat-ı hariciyeden kalbin bir kısım ihtisasatı ihtizaza gelmekle müyülât tevellüt eder. Ondan hevaî manalar bir derece aklın nazarına ilişmekle aklı kendine müteveccih eder. Sonra o buhar halindeki mana bir kısmı tekâsüf etmekle, temâyülât ve tasavvuratın bir kısmı müallak kalıp, bir kısım dahi takattur ettiğinden, akıl ona rağbet gösterir. Sonra mayi hâlindeki kısımdan bir kısım tasallüp ve tahassul ettiğinden, akıl onu kelâm içine alıyor. Sonra o mütesallibten bir resm-i mahsus ile temessül ve tecelli ettiğinden, akıl onun kametine göre, bir kelam-ı mahsus ile onu gösterir." (Muhakemat, İkinci Makale / Unsuru'l-Belagat, Altıncı Mesele)

Kelam içinde birbirinden farklı manalar var ve bu manalar o kelam içinde özeti alınmış fotoğraflar şeklinde depolanmış olarak duruyor. Ve kelam içindeki bu bu mana fotografları insanın kalp, akıl, vicdan ve diğer duygularına farklı bir etki bırakır.

İnsanın idrak silsilesini bir kimyevi laboratuvar gibi düşünecek olursak, bir kelamdan çıkan farklı anlamlar her hissiyatta farklı bir anlam süreci ve etkileşimi içine girer. Manalar incelikten kalınlığa doğru evriliyor. Kalbin derinliğinde çok ince ve latif iken akıl aşamasında kesif ve daha kesif bir hâle dönüşüyor. Manalar idrak silsilesinde bu şekilde gelişiyor.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü