"Hadiste varid olan ki, 'Ahir zamanda beni görmeyen ve iman getiren, daha ziyade makbuldür.' mealindeki rivayet, hususi fazilete dairdir, has bazı eşhas hakkındadır." Ne demektir?

Evvela fazilet noktasından sıralama; hem Risale-i Nurlarda, hem de Ehl-i sünnet itikadında; başta peygamberler, sonra sahabeler, ondan sonra Mehdi (ra), ondan sonra dört mezhep imamı, ondan sonra da tarikat ve tasavvufun müçtehid derecesinde olan aktabları geliyor. Üstad'ın bu mesele hakkındaki ifadeleri şu şekildedir:

"ÜÇÜNCÜ SUALİNİZ: Başta müçtehidîn-i izam imamları mı efdal, yoksa hak tarikatlerin şahları, aktabları mı efdaldir?"

"Elcevab: Umum müçtehidîn değil; belki  Ebu Hanife,  Mâlik,  Şâfiî,  Ahmed ibni Hanbel  şahların, aktabların fevkindedirler. Fakat hususî faziletlerde Şah-ı Geylânî gibi bazı harika kutuplar, bir cihette daha parlak makama sahiptirler. Fakat küllî fazilet imamlarındır. Hem tarikat şahlarının bir kısmı müçtehidlerdendir. Onun için, umum müçtehidîn, aktabdan daha efdaldir denilmez. Fakat Eimme-i Erbaa, Sahabeden ve Mehdîden sonra en efdallerdir, denilir."(1)

"Sual ediyorsunuz: Bazı rivayetlerde vardır ki, 'Bid'aların revacı hengâmında ehl-i iman ve takvâdan bir kısım suleha, Sahâbe derecesinde veya daha ziyade efdal olabilir.' diye rivayetler vardır. Bu rivayetler sahih midir? Sahih ise hakikatleri nedir?"

"Elcevap: Enbiyadan sonra nev-i beşerin en efdali Sahâbe olduğu, Ehl-i Sünnet ve Cemaatin icmâı bir hüccet-i katıadır ki, o rivayetlerin sahih kısmı fazilet-i cüz'îye hakkındadır. Çünkü cüz'î fazilette ve hususî bir kemalde, mercuh, râcihe tereccuh edebilir. Yoksa, Sûre-i Fethin âhirinde sitayişkârâne tavsifât-ı Rabbâniyeye mazhar ve Tevrat ve İncil ve Kur'ân'ın medih ve senâsına mazhar olan Sahâbelere, fazilet-i külliye nokta-i nazarında yetişilemez. Şu hakikatin pek çok esbab ve hikmetlerinden, şimdilik üç sebebi tazammun eden üç hikmeti beyan edeceğiz..."(2)

Üstad Hazretleri burada kat’î olarak sahabelere yetişilemeyeceğini ifade ediyor. Sonraki dönemlerde çıkacak olan bazı salih insanların ona yetişeceği hususu ise, şahıs olarak değil, fazilet noktasında olacaktır. Manevî makamı ne olursa olsun hiçbir müçtehid, aktab ve Mehdi sahabeye yetişemez. Bu bazı sıfat ve fazilet noktasında yetişmek mânasındadır. Mesela Üstad Hazretleri, talebelerinin çokluğu noktasında İbn-i Mesud'dan (ra) daha üstündür denilebilir; ama bu demek değildir ki Üstad İbn-i Mesud'dan (ra) daha efdal ve daha faziletli olsun. Üstad'ın “Çünkü cüz'î fazilette ve hususî bir kemalde, mercûh, râcihe tereccuh edebilir.” ifadeleri bu noktayı izah içindir. Yani cüz’î bir fazilet ya da kemalde, alttaki üsttekine üstün gelebilir, bu alt üst münasebetini bozmaz.

Ezcümle, Mehdi de dâhil, hiçbir şahıs sahabelere yetişemez. Belki hususî birkaç sıfatta üstün olabilir; ama asla umumiyet ve külliyet bakımından sahabelere yetişilmez.

Dipnotlar:

(1) bk. Mektubat, Yirmi Üçüncü Mektup.

Risale-i Nur mizanına göre müçtehid imamların makamı ve velayetleri şu şekilde hülasa edilebilir:

Müçtehid İmamların Makamı

Risale-i Nur’da Ehl-i Sünnet’in dört büyük müçtehid imamı (İmam-ı Azam, İmam-ı Şafiî, İmam-ı Malik, İmam-ı Ahmed bin Hanbel), Velayet-i Kübra (en büyük velayet) makamında kabul edilirler. Bu makamın temel özellikleri şunlardır:

Veraset-i Nübüvvet: Müçtehid imamların velayeti, doğrudan doğruya Sahabelerden miras kalan "Nübüvvet mirası" (Veraset-i Nübüvvet) yoluyla gelen bir velayettir. Bu yol, tasavvufi tarikatlardaki "seyr-i süluk" (basamak basamak yükselme) metodundan ziyade, doğrudan hakikate açılan bir yoldur.

Velayet-i Kübra: Bu makam, tarikatlardaki küçük ve orta dereceli velayetlerden farklı olarak, doğrudan Kur'an'dan süzülen bir feyze dayanır. Müçtehidler, İslam'ın temel direklerini (şeriatı) muhafaza ve beyan ettikleri için, makamları kutupların ve büyük evliyaların birçoğundan daha yüksektir.

İçtihad ve Sünnet: Onlar, Sünnet-i Seniyye’nin ihyası ve Kur’an hükümlerinin tefsiri noktasında çalıştıkları için makamları ferdiyet ve sıddıkiyet mertebesine yakındır.

Tasavvufi Velayet ile Farkı

Risale-i Nur, müçtehidlerin yolunu "Sahabe mesleği" olarak niteler. Kalp ve ruhun tasfiyesiyle ulaşılan "Velayet-i Sugra" (küçük velayet) bir nehir ise, müçtehidlerin temsil ettiği Velayet-i Kübra doğrudan hakikat denizine ulaşan bir ana yoldur.

Özetle; dört mezhep imamı Risale-i Nur’a göre Velayet-i Kübra makamındadırlar ve mertebeleri, şeriatın elmas kılıçlarını taşıdıkları için gayet yüksektir.

Risale-i Nur’da müçtehid imamların makamı ve velayet-i kübra ile ilgili çıkarımların dayandığı temel pasajlar şunlardır:

• Velayet-i Kübra ve Veraset-i Nübüvvet Ayrımı: 24. Söz, Birinci Dal: Burada velayetin kısımları anlatılırken, "velayet-i kübra"nın sahabe mesleği olduğu ve doğrudan doğruya veraset-i nübüvvet yoluyla hakikate ulaştığı detaylandırılır.

• Müçtehidlerin Makamı ve Tarikat Velayetiyle Farkı: Mektubat, 29. Mektup, 9. Kısım (Telvihat-ı Tis'a): Velayet-i kübra, velayet-i vusta ve velayet-i suğra arasındaki farklar burada kesin çizgilerle belirlenir. Müçtehidlerin ve sahabe mesleğinin, tarikat berzahına girmeden doğrudan Kur'an feyzine nasıl ulaştığı açıklanır.

• İçtihad Makamı ve İmamların Derecesi: Sözler, 27. Söz (İçtihad Risalesi): Müçtehid imamların içtihad mertebesi, sahabeye yakınlıkları ve şeriatın muhafazasındaki rolleri bu risalenin tamamında işlenir. Özellikle "Müçtehidin rey-i şahsisi değil, belki doğrudan doğruya kelam-ı İlahiden istinbat edilen hükümler" vurgusu burada yer alır.

• Zamanın Etkisi ve Sahabe Mesleği: Mektubat, 5. Mektup: Tasavvuf yolunun (velayet-i suğra) bir nehir, sahabe ve müçtehid yolunun (velayet-i kübra) ise doğrudan denize açılan bir yol olduğu teşbihi bu mektuptaki hakikatlerle örtüşür.

Özetle, bu görüşlerin ana kaynağı 27. Söz (İçtihad Risalesi) ve 29. Mektup'un 9. Kısmıdır.