"Cihazat", "Hasse", "Havas" ve "Latife" ne demektir?
Değerli Kardeşimiz;
Cihazat: İnsanın daha ziyade göz, kulak, burun, dil, el, ayak gibi zahiri ve maddî aza ve duygularını temsil eden bir kelimedir.
Havas: Kelime olarak; duygular ve hisler demektir. Hasse ile havas aynı manaya gelmektedir.
Havas: Bütün zahiri ve batini, kesif veya latif duyguların ortak bir ismidir. Letaiften farkı zahiri ve kesif duyguları da kapsıyor olmasıdır. Ama örfi manada bu tabir zahir ve kesif duyguları temsil etmektedir.
Havas ve zahiri duygular; zahiri beş duygu olan; tatma, görme, işitme, koklama ve dokunmadır.
Letaif; ince ve latif duygular demektir. Daha ziyade manevî ve hafi duygular için kullanılır. Yani, zahir ve kesif duyguları değil batini ve latif duyguları ifade eden bir mefhumdur.
Latife: İnsanın mahiyetini bildiği ve bilmediği ne kadar manevî ve latif duygular varsa hepsini ifade eden bir kelimedir. Bir nevi cihaz tabirinin zıddı gibidir. Kalp, ruh, vicdan ve sırlar birer latifedirler.
Latif ve batini duygular; Hiss-i müşterek (hayâl kuvveti), müdrike (akıl), vehim (vâhime), hâfızadır.
Ruha bağlı olan akıl, kalb, vicdan gibi manevî cihazların her biri, “Latife-i rabbaniye”dir. Bedenin organları olduğu gibi, ruhun da latifeleri vardır. Kalp ve ruh için de latife-i Rabbaniye ifadesi kullanılmaktadır. Bunlara latife denilmesi ise latif olmaları, gözle görülmemeleri itibariyledir.
“Hem senin mahiyetine öyle manevî cihazat ve lâtifeler vermiş ki, bazıları dünyayı yutsa tok olmaz; bazıları bir zerreyi kendinde yerleştiremiyor. Baş bir batman taşı kaldırdığı halde, göz bir saçı kaldıramadığı gibi; o lâtife, bir saç kadar bir sıklete, yani, gaflet ve dalâletten gelen küçük bir hâlete dayanamıyor. Hatta bazen söner ve ölür.” (17. Lem’a)
Bu ifadelerden bu latifelerin bir kısmının çok hassas olduğu anlaşılıyor. Gaflet ve dalaletten gelen haller bu latifeleri yaralıyor, hatta ölümüne bile yol açabiliyor.
Mesela, yalan söylemek insanın vicdanını rahatsız eder. Ama bir insan bunu alışkanlık haline getirdiğinde artık yüzü kızarmaz ve bir heyecan duymadan yalan söyler hale gelir. Bu hal, ondaki dürüstlük, sadakat gibi bir takım latifelerin öldüğünün bir göstergesi gibidir.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü