"Ey arkadaş! O nizamı bulmak için umum kâinatı araştırmaktansa, şu misale dikkat et, matlubun hasıl olur." İzah eder misiniz?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

"Ey arkadaş! O nizamı bulmak için umum kâinatı araştırmaktansa, şu misale dikkat et, matlubun hasıl olur." (İşaratü'l-İ'caz, Bakara Suresi, 21-22. Ayetin Tefsiri)

Bu kısa cümlede tümevarım ve istikra deliline işaret ediliyor.

Sözlükte “bir şeyin durumunu ve özelliklerini öğrenmek için araştırma yapma, çaba harcama” anlamına gelen istiḳrâ mantıkta tikelden (cüz’î) tümele (küllî), özelden genele, tek tek olguların bilgisinden bu olguların dayandığı kanunların bilgisine götüren zihinsel işlem için kullanılan bir terimdir.

İstikrâHârizmî “bir tümeli bütün tikelleri vasıtasıyla tanıma”, İbn Sînâ, bir tümelin tikellerine ait hükme dayanarak o tümel hakkında bir hüküm verme”, Gazzâlî, “tümel bir kavram altındaki birçok tikeli gözden geçirerek sonunda bu tikellerde ortak bir hüküm bulmak suretiyle, söz konusu tümel hakkında aynı yargıda bulunma” (bk. Miʿyârü’l-ʿilm, s. 115) şeklinde tanımlamışlardır.

Mantık açısından dolaylı istidlâl yollarından biri olan istikrâda öncüller araştırma ve inceleme yoluyla elde edildiği için yönteme bu ad verilmiştir. İstikrâ karşılığında Batı dillerinde induction, Türkçede tümevarım terimleri kullanılmaktadır.

Mesela, yüz kediyi inceleyip "kediler bir hayvan türüdür, miyavlama sesi çıkarırlar, boyları enleri şu aralıktadır" demek tümevarım ya da istikradır. Bu genel kaideleri tespit etmek için yeryüzündeki bütün kedileri tek tek incelemek gerekmiyor. Temsili beş on kedi incelemek yeterlidir, zaten bütün kedileri tek tek incelemek de mümkün değildir.

Netice olarak; küçük bir mikrobun muazzam bir intizam içinde olması, muazzam intizamında muazzam bir Nazım'a işaret etmesi benzer bir tümevarımdır ve kâinat bu genel kaideler ile doludur.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...