"Nev-i beşerin havassı hükmünde olan fünun" Ne demektir?

Değerli Kardeşimiz;

"Ey insan! Eğer senin fikrin, nazarın şu yüksek nizamı bulmaktan âciz ise ve istikrâ-i tâm ile, yani umumî bir araştırmayla da o nizamı elde etmeye kàdir değilsen, insanların telâhuk-u efkâr denilen fikirlerinin birleşmesinden doğan ve nev-i beşerin havassı (duyguları) hükmünde olan fünunla kâinata bak ve sayfalarını oku ki, akılları hayrette bırakan o yüksek nizamı göresin."(1)

Fen ilimleri insanlığın müşterek aklının bir neticesi ve meyvesi olarak teşekkül etmiştir. Mesela tıp ilmi Hazret-i Âdem (as) ile başlayıp her asırdaki insanlarının katkısı ile bugünkü seviyesine ulaşmıştır. Ki buna "kollektif akıl" manasında "telahuk-u efkâr" deniliyor.

Fen ilimlerine insanlığın duygusu denilmesi, aklının bir mahsulü ve neticesi olmasından dolayıdır. İnsan aklı ile kâinattaki fenleri ya da kâinatın her tarafını ihata etmiş olan intizamı anlayamayabilir; ama müşterek akıl hükmünde olan fen ilimleri ile rahatlıkla bu eşsiz nizamı anlar ve okur.

"Bir elin nesi var iki elin sesi var" darb-ı meselinde olduğu gibi, insanların akılları birleşince fen ilimleri teşekkül ediyor. Fen ilimlerinin gözlüğü ile de kâinattaki o muhteşem ve muazzam intizam görünüyor. İnsandaki her bir duygu âlemlere açılan birer penceredir. İnsan o duygu penceresi ile o âlemleri nasıl seyrediyor ise, aynı şekilde müşterek aklın neticesinde meydana gelen fen ilimleri de kâinattaki o muazzam intizam âlemine açılıyor ve insan da seyrediyor.

(1) bk. İşârâtü'l-İ'câz, Bakara Suresi, 21 ve 22. Ayetler Tefsiri.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü