"Nazm ve nizam-ı tâmme neyle sabittir?" sorusunu ve cevabını özetler misiniz?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

S: Nazm ve nizam-ı tâmme ne ile sabittir?

Elcevap: Nev-i beşerin havâs ve cevâsisi hükmünde olan fünun-u ekvân, istikrâ-i tâmme ile o nizamı keşfetmişlerdir. Çünkü, her bir nev’e dair bir fen ya teşekkül etmiş veya etmeye kabildir. Herbir fen, külliyet-i kaide hasebiyle, kendi nev’indeki nazm ve intizamı gösteriyor. Zira, herbir fen kavâid-i külliye desâtirinden ibarettir. Demek, şahsın nazarı, nizamı ihâta etmezse, cevâsis-i fünun vasıtasıyla görür ki, insan-ı ekber, insan-ı asgar gibi muntazamdır. Herbir şey, hikmet üzere vaz’edilmiştir. Faydasiz, abes yoktur. Şu burhanımız (*) değil yalnız erkânı ve âzası, belki bütün hüceyrâtı, belki bütün zerratı birer lisân-ı zâkîr-i tevhid olarak büyük burhanın sadâ-yı bülendine iştirak ederek “Lâ ilâhe illallah” diye zikrediyorlar.

(*) Delâletçe siması bir “Hû” lafzına benzer ki, o “Hû”nun herbir cüz’ü küçük “Hû”lardan, herbir küçük “Hû” da küçücük “Hû”lardan teşekkül etmiştir.

“Kâinatta her şeyde tam ve mükemmel bir nizam olduğunun delilinin ne olduğu” sorusuna Üstat hazretleri fennî ilimleri gösteriyor. Fenleri cevasis olarak niteliyor. Cevasis casuslar demektir. Gizli şeyleri araştıran, gizli işlerin peşine düşen demek olan bu kelime, burada “fennî araştırmalar” manasında kullanılmış oluyor.

Müminlerin hatalarının tecessüs edilmesi yasaklanmıştır, ama kâinatın gizli sırlarını anlamaya, bulmaya çalışmak ise teşvik edilmiş, güzel bulunmuştur. Bu ikinci araştırma, fenlerin konusudur ve yerinde kullanıldığı takdirde bu bilgiler Üstadımızın ifadesiyle “marifet-i İlâhîyeye” dönüşürler, büyük birer tefekkür ve hayret tablosu sergilerler.

Bir insanın kâinattaki ince sırların ve hikmetlerin tamamını bilmesi mümkün değildir. Bunun için âlemdeki her farklı varlık veya hadise, o konuda ihtisas yapan kişilerce derinlemesine araştırılır ve diğer insanların bilgisine sunulur. Kâinat kitabının doğru okunup, iyi değerlendirilmesinde bu bilim adamları farz-ı kifaye nevinden çok önemli bir hizmet verirler.

Keşfettikleri meseleleri ispat ettiklerinde onların bu çalışmasıyla, kâinatta cari olan bir kanun ortaya çıkmış olur.

“… Herbir fen kavaid-i külliye desâtirinden ibarettir.”

Kâinat kitabının değişmez gerçeklerini ortaya çıkaran bilim adamları, bunu kendi şahsî fikirleri olarak değil, küllî kanunlar olarak insanlığın bilgisine sunarlar. Zaten, bu bilgilerde sürekli değişme olsa kanun şekline girmezler. Dünya bazen güneşin bazen başka bir yıldızın etrafında dönse, bazen de dönmeyip yerinde sabit kalsa, dünyanın güneş etrafında dönmesi bir kanun olarak takdim edilemez. Bütün fennî bilgiler, buluşlar, keşifler devamlılık arz etmekle kanun şeklini alırlar. Bu kanunların her biri, kendi konusunda, âlemdeki mükemmel ve değişmez nizamın bir şahidi, bir delili olur.

Fennî araştırmalarla açıkça ortaya konulmuştur ki, kâinattaki her şey, bir insanın organları, hücreleri veya atomları gibi hikmetlidir; alemde abes ve gereksiz bir varlık yahut olay yoktur.

“…İnsan-ı ekber, insan-ı asgar gibi muntazamdır. Herbir şey, hikmet üzere vaz edilmiştir. Faidesiz, abes yoktur.”

Üstat hazretleri bu eserin bir başka dersinde “Nefsî tefekkürde tafsilatlı, afakî tefekkürde ise icmalî ” gitmeyi tavsiye eder. Buna göre, insan kendi bedenindeki organları çok detaylı olarak inceleyebilir, onların faydalarını tafsilatıyla düşünebilir. Keza, ruhuna takılan her latifenin de hikmeti üzerinde detaylı olarak durabilir. Ancak, kâinattaki hadiseleri tafsilatıyla inceleyemeye gücü yetmez; her konuda o konunun uzmanlarının fikrine müracaat eder. Bu da her zaman mümkün olamayacağından afakî tefekkürde , yâni dış âleme ait meseleleri düşünmekte icmalî gitmek, yâni meseleyi özet olarak, ana hatlarıyla düşünmek gerekir.

Bu icmali düşünmenin çok önemli bir yönü de bu derste nazara verilmiş oluyor. Buna göre, insan şöyle düşünecektir:

Madem ki, ben “bu kâinat ağacının en son ve en cemiyetli meyvesi”yim. Bendeki her organın son derece hikmetli olması, hiçbirinin faydasız, gereksiz olmaması gösteriyor ki, kâinat ağacının tümünde de mükemmel bir nizam ve hikmet hakimdir. Ben bunların tamamını bilemeyebilirim. Ama, kendi varlığımdaki ilim ve hikmet tecellilerini ölçü alarak kâinata baktığımda rahatlıkla söyleyebilirim ki “İnsan-ı ekber, insan-ı asgar gibi muntazamdır.”

(*) Delâletçe siması bir “Hû” lafzına benzer ki, o “Hû”nun herbir cüz’ü küçük “Hû”lardan, herbir küçük “Hû” da küçücük “Hû”lardan teşekkül etmiştir.

Kâinatın tümü yüksek bir sadâ ile “Lâ ilâhe illallah” diyerek tevhidi ilan etmektedir. Âlemin bu yüksek sadâsı büyük bir Hû lafzı gibidir. Bilindiği gibi, Hû bir zamirdir ve “O” demektir. Zikirlerde ve tesbihlerde bu zamir doğrudan Allah’a işaret eder, O’nu bildirir, O’nu gösterir. İşte kâinatın tümü büyük bir Hû zikriyle tevhidi ilan ettiği gibi, aynı hû zikrini, azalar, hücreler, atomlar da yapmakta, o büyük Hû zikrinin “herbir cüz’ü küçük “Hû”lardan, herbir küçük “Hû” da küçücük “Hû”lardan teşekkül ” etmektedir.

Konunun siyak ve sibakına bakıldığında, bu dipnotta anlatılmak istenen husus; tevhidin küçük büyük her bir sanat ve eser üstünde parlak bir şekilde tezahür ettiğidir. Kainatın bütününde tevhit nasıl azametli bir şekilde görünüyor ise, kainatın küçücük bir cüzü olan bir mikrop veya bakteri üstünde de aynı şekilde görünüyor demektir. Nasıl büyük ve sanatlı bir Yasin suresi hattı, hattatını mükemmelen gösteriyor ise, aynı surenin “Yasin” harfleri içinde küçük hatlarla yazılması da ustasını ve hattatını gösterir. Hatta daha hayretli ve mükemmel gösterir. Zira koca sureyi iki harf üzerine işleyerek yazmak insan açısından daha zor daha meşakkatlidir.

Güneş sistemi ile pirenin midesindeki sistem arasında benzer bir ilişki vardır. Nasıl güneş sistemi haşmeti ile Rabbini tanıtıyor ise, pirenin midesindeki sistem de Rabbinin ne kadar nafiz ve latif bir İlah olduğunu kör olana gösteriyor. Kainat ve kainattaki her bir cüz birer “Hu” (O) zamiri olup Allah’ın varlığına ve birliğine şehadette bulunuyor. Pire nasıl küçük bir “Hu” ise, midenin bünyesinde çalışan hücre ve atomlar da daha küçük birer “Hu” hükmündedirler.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...