"Pek çok semereleri olan bir ağaç yed-i vâhide, tek bir semerenin yapılışı da eyâdi-i kesireye tevdi edildiği zaman, her iki tarafın yapılışları suhuletçe bir olur." Ne demektir?

Değerli Kardeşimiz;

"Malûmdur ki, merkezin ittihadı, kanunun vahdeti, terbiyenin vahdaniyeti sayesinde külfet, meşakkat, masraf azalır ve öyle bir kolaylık hasıl olur ki, pek çok semereleri olan bir ağaç yed-i vâhide, tek bir semerenin yapılışı da eyâdi-i kesireye tevdi edildiği zaman, her iki tarafın yapılışları suhuletçe bir olur. Ve aralarında yaratılışça fark yoktur." (Mesnevi-i Nuriye, Lem'alar)

Çok şeylerin bir zata verilmesi, bir şeyin çok zatlara ya da sebeplere verilmesinden daha mantıklı ve daha kolaydır. Mesela, yirmi kelimeden meydana gelen bir cümlenin aynı zatın zihninde teşekkül edip onun kaleminden kâğıda dökülmesi gayet kolay, yirmi kişinin bir araya gelerek o cümleyi birlikte kurmaları ise son derece zordur.

Bir ağaç ile bir meyvenin yaratılışı aynıdır. Zira meyve için lazım olan bütün şartlar ve sebepler, ağaç için de geçerlidir. Ağaç için bir meyve vermekle, bin meyve vermenin hiçbir farkı yoktur.

Bir ordunun elbisesi için hangi âletler, makineler ve fabrika lazım ise; tek bir askerin elbisesi için de aynı alet ve fabrika lazımdır. Her asker için ayrı bir fabrika kurulsa, bu hem çok müşkilatlı, hem çok maliyetli olur.

İşte bir tek fabrikadan bütün askerin elbisesinin yapılması tevhidteki kolaylığı, her askerin elbisesi için ayrı bir fabrika kurulması da şirk ve küfrü temsil ediyor.

"tek bir semerenin yapılışı da eyâdi-i kesireye tevdi edildiği zaman, her iki tarafın yapılışları suhuletçe bir olur. Ve aralarında yaratılışça fark yoktur."

Bu cümlede bütün ağacın tek bir ele verilmesi tekbir semerenin çok ellere verilmesi kadar kolay olduğundan bahsedilmektedir. Aslında bir ağaç tek bir ele verilse çok kolay olur. Ama bir meyve çok ellere verilse daha da zorlaşır, hatta imkansızlaşır. Buradaki ifadede "suhuletçe bir olur"dan maksat büyük şeyler tek bir idareye verildiğinde, küçük şeylerin kolaylığında olacak mesajı verilmektedir. Yoksa yüz askerin idaresi tek bir komutana verilse, tek bir askerin yüz kişinin idaresine verilmesinden çok daha kolaylaştığı bir vakıadır. Ama burada çokluğun tek bir idareden komuta edilmesinin, tekliğin çoklu bir idare tarafından komuta edilmesi kadar kolaylaştığı anlamı verilmek istenmektedir. Böylece bazı akıllarına güvenenlerin de itirazlarına ve doğru olmayan bazı özel misallerle bu derin hakikate perde indirmek istemelerine mani olmak istenmektedir.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü