Talikat'taki "Mantıkçılar birçok zaman hata etmişlerdir. Nasıl olur da mantık ilmi zihni, hatalardan koruyucu nitelikte olur?" şeklinde başlayan yeri açar mısınız?

Değerli Kardeşimiz;

"Eğer dersen: Mantıkçılar birçok zaman hata etmişlerdir. Nasıl olur da mantık ilmi zihni, hatalardan koruyucu nitelikte olur?

Cevap olarak derim ki: Onlar, kolaylaştırıcı olan o sanatı, sunilik makamından tabiilik ve fıtrilik makamına ikame etmişlerdir. Çünkü sınaat veya sanat, ne kadar mükemmel bir tarzda olsa da tabiilik ve fıtrilik durumuyla müsavi olamaz.

Sonra ilmin mertebeleri, heyulaî olup cisimleşmiş bir derecede muayyen değilken, ama meleke ile üstünde çalışmakla, istifadeli, hadsî ve kudsî bir vaziyete gelebilir. Sonra, nazar yani fikir ise, hilkatteki illetlerin müteselsil olan tertibini keşfettikten sonra, onu tahlil veya terkib etme durumuna getirebilir. Öyle olunca da neticede ilim ve sanata kabil olacak vaziyete gelir." (bk. Talikat, Terc. A. AKGÜNDÜZ, Osmanlı Arş. Vakfı Yay., s. 53)

Mantık zihnin ya da hayalin ürettiği bir şey değil, gerçeklerin zihinde bir yansımasıdır. Yani gerçeklik zihinden bağımsız bir şekilde objektif olarak hariçte bulunuyor, mantık ilmi ise bu gerçeklik değerlerinin sistemleştirilip zihinde sabit kılınmasıdır. Bu açıdan mantık ilmi fıtri ve gerçek olanın tertipli bir şekilde zihne aktarılmasıdır.

Sanat ise zihnin tasarımı ve zihnin mahsulüdür. Gerçekliğe değil hayale ve betime dayanır. Bu yüzden mantık ile sanat arasında doğallık farkı vardır. Belki sanat ile mantık zihni melekeleri geliştirme konusunda birbirine benziyor olabilirler, ama köken ve kaynak bakımından sanat hayale ve zihne mantık ise gerçekliğe ve hakikate dayanıyor.

Yaratılıştaki illeti yani sebep sonuç ilişkisini inceleyen mantık, tahlil ve terkip yolu ile zihne doğal bir düşünce sistemi oluşturur. Bu düşünce sistemi kolay kolay insanı yanıltmaz. İşte bu düşünce sisteminden hasıl olan şeye ilim deniliyor.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü