"En mühim esası enaniyeti kırmak, hevayı terk etmek, nefsi öldürmektir." İzah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

"Enfüsî meşrebi, nefisten başlar, hariçten gözünü çeker, kalbe bakar, enâniyeti deler geçer, kalbinden yol açar, hakikati bulur. Sonra âfâka girer. O vakit âfâkı nuranî görür. Çabuk o seyri bitirir."

"Enfüsî dairesinde gördüğü hakikati, büyük bir mikyasta onda da görür. Turuk-u hafiyenin çoğu bu yolla gidiyor. Bunun da en mühim esası enâniyeti kırmak, hevâyı terk etmek, nefsi öldürmektir." (Mektubat, 29. Mektub, 9. Kısım, Dördüncü Telvih)

Tarikattaki enfüsi cihette terakki etmek üzere yola çıkanlarda, bazı kemalat ve güzellikler zuhur etmeye başlar. Bunlar özetle;

Enaniyeti kırmak: Ene duygusunun ilahi sıfatları anlamada bir ölçü birimi olduğunu anlamak ve öyle kullanmaktır. Benim cüzi ilmim Allah’ın külli ilmini anlama ve idrak etme noktasında bir ölçü birimi ve bir kıyaslama aracıdır. Ben cüzi ilmim ile şu kadar şeyi bilirim, o (Allah) ise külli ilmi ile her şeyi bilir demek gibi.

İnsanda bu cüzi ilim duygusu olmasa, Allah’ın külli ilmini anlayamaz ve kıyaslayamayız. Bu sebeple ene yani sahiplenme ve kıyas yapma duygusu; kıyas ve ölçüm yapabilmek hikmetiyle insana verilmiştir. Yoksa bizzat kendi kendinin sahibi ve müstakil bir varlık olduğunu zannetsin diye verilmemiştir. Ene duygusunu bu yönde kullanan birisi, enesini kırmış oluyor. Üzerindeki birtakım fazilet ve kemalatın kendi öz malı olmadığını, aksine bir hediye ve ilahi bir mevhibe olduğunu bilir ve insanlara karşı egoist olmaz.

Böyle olmadığı takdirde insan âdeta mücessem bir enaniyet ve gurur olur. İşte enfusi tefekkür ve zikirler bu mikrobu tedavi eder.

Hevâyı terketmek: Enfusi zikir ve seyirler insanın nefis ve hevasının arzularına değil, Allah’ın emir ve yasaklarına uymayı temin eder. Mesela, "nefis namaz kılmak istemez; iman ise, namaz kılmayı gerektirir." İşte namazı kılan hevasını ve nefsini terk etmiş olur. Nefis harama bakmak isterse de iman buna engeldir, fakat harama bakmadığında hevasını terk etmiş olur.

Kur'ân'da hevâ kelimesi ile nefsin öfke ve şehvet gibi kötü duygulara meyletmesi kastedilir. İnsan hevâsına uyduğu takdirde, bu onu dalalete götürür. Dalalet ise, insanın iki dünyadaki felaketine sebep olur. Yüce Allah, insanların hevâlarına boyun eğmemelerini ve böylece hak yolda olmalarını ister.

Demek imanın bizde tesirli olabilmesi için, o imanı beslemek gerekir. İşte Enfusi seyir, zikir ve tefekkür bizim hevaya değil, Hüda'ya tabi olmamızı ve sadece Allah'ın emirlerini yerine getirmemizi temin eder.

Nefsi öldürmek: İnsanın nefsini ıslah edip Allah’ın emir ve yasaklarına boyun eğdirmesi anlamındadır. Yani hakikat mesleğine göre nefsi öldürmek, nefsi terbiye etmek anlamına geliyor. Nefsi haramlardan korumak, helal ve meşru dairede kalmak nefsi günahlar itibariyle etkisiz hale getirmek anlamına geliyor. Fakat tasavvuf mesleğine göre nefsi öldürmek, tamamen onun etkisini kırarak fena etmek anlamındadır.

Nefis terbiyesini "nefsi öldürmek" şeklinde uygulayanlar, nefsin hoşuna giden her şeyden uzak kalırlar. Bunun neticesinde dünyayı sevmez, hırs göstermez, inat etmez, hiç öfkelenmez bir hâle gelebilirler. Bunun da bir nefis terbiyesi olduğunu kabulle beraber, nefsi öldürmek yerine, onu hayra yönlendirmenin daha iyi olacağı hakikatini unutmamak gerekir. Birincisi, huysuz atın yemini kısıp, onu zayıflatarak ona hakim olmaya; ikincisi ise, yemini normal verip, ama onu iyi bir terbiyeden geçirerek güçlü bir atla hedefe daha kısa zamanda varmaya benzer.

Nefsin mahiyetinde yer alan duyguların, arzuların hayra yönlendirilmesi, nefsin öldürülmesinden, yani büsbütün sesini kesmekten çok daha faydalıdır. Bu ise, nefsin arzu ve isteklerine iyi bir mecra bulmak, onu hayırlı şeylere sevk etmekle olur. Coşarak çevreye zarar veren bir nehrin önüne baraj yapmak ve onunla çevreyi sulamak gibi...

İşte enfusi tefekkür ve seyir, insanları asırlarca bu kemalat ve güzelliğe taşımıştır.

İlave bilgi için tıklayınız:

- "Âfakî" ve "Enfüsî" Tefekkür ne demektir?

- Tefekkür nedir, nasıl yapılır? Afaki tefekkürün az, enfüsi tefekkürün çok yapılması gerekiyormuş, nasıl anlamalıyız?

- "Seyr-i enfüsî ve seyr-i âfâkî bu suretle cereyan ediyor." Bu kavramları izah eder misiniz, bu muhteva sahabelerde yok muydu?

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü