"Nasıl ki, madrup, elbette dâribe delâlet eder. San'atlı bir eser, san'atkârı icab eder..." Paragrafı devamıyla, hakaik-i nisbiyenin ne olduğunu anlayacağımız şekilde izah eder misiniz?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Bu derste evsaf-ı nisbiye misâlden hareketle büyük bir hakikat dersi veriliyor. Evsaf vasıflar demektir. Bir şeyi bir şeyle vasfettiğimizde iki şeyin varlığı kabul edilmiş oluyor: Biri vasfeden diğeri de vasıflanan.

Madrub; basılmış, damgalanmış demektir. Bir kâğıda bir mühür basılması halinde o basılan mühür dâribe yani mührü basana delalet eder. Burada da darbedilen şey darbedilmekle vasıflanmış oluyor ve iki şey kendini gösteriyor: Darbeden ve darb edilen. Sanat eseri denildiğinde, bir şeyi sanat eseri olarak vasfetmiş oluruz, onun bir sanatkârı olmalıdır ki, bu vasıf yapılabilsin. Veled denildi mi valid akla gelir. Yani bir çocuğu falanın veledi diye vasıflandırdığımızda da yine iki şey kendini gösterir, doğan çocuk ve doğuran ana.

Nisbî hakikatler de böyledir. Alt dendi mi üst akla gelir, Üst olmasa alt da olmaz. Küçük dendi mi büyük akla gelir. Misâller artırılabilir.

Bütün bu misâllerden çıkan ortak netice: “Şu kâinatın cüz’iyatında ve heyet-i umumiyesinde görünen imkân dahi, vücubu gösterir.”

Allah’ın varlığı vacibdir, yani varlığı zâtındandır, ezelî ve ebedîdir, olmaması muhaldir. Bütün eşyanın varlıkları ise mümkün grubuna girer; yani varlıkları kendi zâtlarından olmayıp Allah’ın var etmesiyledir, olup olmamaları müsavidir, başlangıçları ve sonları vardır. Üstad Hazretleri, "Bir şey zâtî olsa, onun zıddı o zâtaârız olamaz.” (Şualar) buyurur. Eşyanın zeval bulmaları gösteriyor ki varlıkları zâtî değil, mümkündür.

Kâinatın cüz’iyatından numune olarak güneşi ele alalım: Güneşin varlığı mümkündür. Bir vacip var ki onun var olmasını yoklukta kalmasına tercih ederek onu yarattı. Güneş, mahlûk olması cihetiyle Malik ismine, mahlûk olması cihetiyle Hâlık ismine ayna olduğu gibi mümkün olması cihetiyle de vücubu gösterir, yani kendisinin vacib bir Hâlıkı olduğunu ilan eder.

Nur Küllîyatı’nda hakaik-i nisbiye üzerinde de ehemmiyetle durulur. Şualardan bir bölüm:

“… Bir şeyde mertebelerin bulunması, o şeyin içinde zıddının tedahülü iledir. Meselâ ziyanın kavî ve zayıf gibi mertebeleri, zulmetin müdahalesi ile; ve hararetin ziyade ve aşağı dereceleri, soğuğun karışması ile; ve kuvvetin şiddet ve noksan miktarları, mukavemetin karşılaması ve mümânaatiyledir.”

Üstadımızın verdiği bu misâllerdeki farklı mertebeler hakaik-ı nisbiyedirler.

“Ve bütün onlarda görünen infial, bir fiili gösterir. Ve umumunda görünen mahlûkiyet, gösterir. Ve umumunda görünen kesret ve terkip, vahdeti istilzam eder.”

İnfial, bir fiili gösterir: "İnfial"; “fiili kabul etmek, kendisinde bir işin yapılmasına müsait olmak” mânâsına gelir. Meselâ, yazı yazmak bir fiildir. Bu fiili suda icra edemeyiz, yani suya yazı yazamayız. Dolayısıyla su, yazı yazma fiilini kabul etmemiş olur. Ama bir kâğıda yazı yazarız, kâğıt, infial cihetiyle, kendisinde yazı yazılma fiilini kabul etmiş olur.

Meselâ, güneş bir evi de aydınlatır, bir insanı da, bir aynayı da. Ancak, bu ışık verme fiilini sadece ayna kabul eder, yani bu fiil onda kendini gösterir. Diğer ikisi ışık sahibi olamazlar, ama ayna bu fiili kabul ettiğinden ışık sahibi olur. Bir arı ihya yani hayat verme fiilini kabul etmiş de hayat sahibi olmuştur. Çayırda otlayan bir koyun terzik (rızıklandırma) fiilini kabul etmiş de merzuk (rızıklanan) olmuştur.

İnsanın fiil ciheti kendi gücü ve kuvvetiyle, şahsî ilmi ve maharetiyle bir şeyler ortaya koyması, bazı eserler yapmasıdır. İnfial ciheti ise onun İlâhî fiillerin icra edilmesine müsait olmasıdır. Meselâ, rızıklandırmak bir İlâhî fiildir. İnsan bu fiili kabul eder, yani onda bu iş icra edilir. Ama bir taş rızıklanmayı kabul etmez, rızka muhtaç olmadığı için rızıklanması da söz konusu olmaz. İşte infial cihetiyle insan taştan daha ileri gitmiştir.

İnsanda tecellî eden bütün fiilî isimler insanın infial cihetini ifade eder. Tasvir fiiliyle sûret kazanmış, tezyin fiiliyle bezenmiş, ihya fiiliyle hayata kavuşmuş, imate fiiliyle ölümü tatmıştır. Böylece insanda Musavvir, Müzeyyin, Muhyi, Mümit isimleri tecellî etmiştir.

İnsan bu yönüyle çok zengindir, zira mahlûkat içerisinde İlâhî isimlere en büyük ve en câmi’ ayna insandır.

İnsanın fiil ve infial cihetlerini Üstadın şu hârika misâli ile daha iyi anlıyoruz:

“Şeffaf parlak bir zerrecik, bizzat kendi başıyla kalsa bir kibrit başı kadar bir nur içinde yerleşmez. Fakat o zerrecik, güneşe intisab edip ona karşı gözünü açıp baksa; o vakit o koca güneşi ziyasıyla, elvan-ı seb’asıyla, hararetiyle hattâ mesafesiyle içine alabilir.” (1)

Fiil ciheti, aynanın kendiliğinden parlaması ve ışık saçması. Bu cihetle ayna, ışığın ve parıltının zerresine bile sahip değildir. Ama infial yani fiili kabul etme cihetiyle güneşin ışığını içine alabilmekte, onunla parlamakta, onunla güzelleşmektedir. Bu ayna şuurlu olsa, kendisindeki bu güzelliğin, bu kemalin hep güneşten geldiğini ilân eder ve nefsini değil, güneşi metheder. Yoksa o ışığı ve parlaklığı kendine mâl ederek gururlansa, manen çok aşağılara düşer ve akşamın gelmesiyle de karanlığa gömülür.

Dikkatimizi çeken bir başka nokta: “Mesafesiyle içine alma.”

Aynanın kalınlığı birkaç milimetre olduğu halde, kendini güneşe karşı tuttuğu anda, bir derinlik kazanıyor ve yüz elli milyon kilometrelik bir mesafeyi içine alabiliyor. Şimdi bu ayna, “Ben yüz elli milyon kilometreyim.” dese gülünç hale düşer; zira onun kaç milimetre olduğu herkesin malûmudur. Onda teşekkül eden derinlik, infial cihetiyledir.

Ayna kendisini iki metre ilerideki bir duvara karşı tutsa, onda iki metrelik bir mesafe teşekkül eder. Yüz metre ötedeki bir dağa karşı tutsa, içindeki mesafe yüz metre olur.

Hepimiz o ayna gibiyiz. Aklımızı, kalbimizi, hayalimizi neye karşı tutsak, değerimiz de, derinliğimiz de, kıymetimiz de ona göre oluyor. Bu sırrı çok iyi bilen ve en ileri seviyede yakalayan büyük insanlar, kalplerini ancak Rablerine mahsus kılmışlar, akıllarıyla kâinattaki hikmetleri tefekkür etmişler ve hayallerini ebedî âleme çevirmişler, böylece yücelmiş, enginleşmiş ve derinleşmişlerdir.

Biz fiil cihetimizle övünmeyi bir tarafa bırakıp infial cihetimize bakmalı, bizde icra edilen İlâhî fiilleri, bize yapılan ihsan ve ikramları tefekkür etmeliyiz.

“Hayr-ı mahz olan vücudu sana giydiren Hâlık-ı Zülcelâl, sana iştihalı bir mide verdiğinden, Rezzak ismiyle, bütün mat’umatı bir sofra-i nimet içinde senin önüne koymuştur.” (2)

Mahlûkata verilen vücut mertebeleri “hayr-ı mahz”, yani sırf hayırdır. İnsan bu vücut mertebelerinden en mükemmeline mazhar olmuştur. Çünkü o, varlık nimetiyle birlikte, hayat ve akıl nimetine kavuşmuştur. İnsan bu nimetlere kendi iradesi ve kudretiyle değil, sırf bir İlâhî ihsan olarak erişmiştir. Kavuştuğu her vücut mertebesinde o mertebeye münasip sofralar onun önüne konmuştur. Bütün bu nimetlere karşı küllî bir şükürle mükelleftir.

Kesret ve terkip, vahdeti istilzam eder: Birçokluk bir araya gelerek yeni bir şey olmuşsa onlardaki bu birliği takdir ve icra eden biri vardır. Ve bu çokluk, onun vahdetini gösterir. Güneş sistemindeki bütün gezegenler çokluğu ifade eder. Güneş sistemi dediğimizde bir şeyden söz etmiş oluruz, Yani o çok şeyler biraraya gelerek bir şey olmuşlardır. Bu ise o çokluğun fertlerine verilemez. Yani gezegenler bir araya gelerek bir sistem olmayı kendileri takdir etmiş değillerdir, bunu yapan kendileri değildir. İşte bu kesretten meydana gelen vahdet onları bir şey haline getirdiğinden anlaşılıyor ki bu işi icra eden biri vardır. O ise bütün gezegenlerin sahibi olan Allah’tan başkası olamaz.

İlâhî irade, bir mümkünü varlık sahasına çıkarmayı dilediğinde, onu yokluktan kurtarır, var eder. Bu sonradan oluşa “hudus” ve bu vasfa sahip olanlara da “hâdis” denilir. Her mahlûk “hâdis”tir, yani sonradan ihdas edilmiş, varlığa kavuşmuştur.

Mümkünlerin yaratıcısı ancak vâcib olabileceği gibi, hâdis olanları yaratan da ancak ezelî olabilir.

İmkân ve hudus hakikatleri, böylece vücub ve ezeliyeti gösterirler.

Dipnotlar

(1) Mektûbat, Yirminci Mektup, Onuncu Kelimeye Zeyl.

(2) Sözler, Yirmi Dördüncü Söz, Beşinci Dal.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...