"Akşamda aldığı cüz’î bir ücrete kanaat sırrıyla, ikinci gün yine çalışır. Müsrif ise, kanaat etmediği için, ikinci gün daha çalışmaz. Çalışsa da şevksiz çalışır." ne demektir?

Değerli Kardeşimiz;

"İktisat ise, kanaati intaç eder. عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ hadisin sırrıyla, kanaat izzeti intaç eder. Hem sa’ye ve çalışmaya teşcî eder. Şevkini ziyadeleştirir, çalıştırır. Çünkü meselâ bir gün çalıştı. Akşamda aldığı cüz’î bir ücrete kanaat sırrıyla, ikinci gün yine çalışır. Müsrif ise, kanaat etmediği için, ikinci gün daha çalışmaz. Çalışsa da şevksiz çalışır." (Lem'alar, On Dokuzuncu Lem'a)

1. Üstad'ın Bu Sözünü Nasıl Anlamalıyız?

Bu tespitte temelde üç ana fikir öne çıkar:

a. Kanaat Bir "Tükenmez Sermaye" ve Motive Edici Güçtür

Metindeki "kanaat" kavramı, pasif bir kabulleniş veya hakkını aramamak değil; sahip olunan imkânla yetinebilme olgunluğu ve ruhsal doyum anlamına gelir.

Kanaatkâr insan, çalışmasının karşılığında az da olsa elde ettiği rızka şükreder, iç huzurunu korur ve hayatını sürdürebilme ciddiyetiyle ertesi gün işinin başına yeniden şevkle geçer.

İsrafçı ve hırslı insan, doyumsuz olduğu için elde ettiği kazanç ona yetmez. Sürekli bir memnuniyetsizlik ve tükenmişlik yaşar. Bu yüzden çalışma isteğini kaybeder (şevksiz çalışır) veya hevesi çabuk kırılır.

b. Çalışma Şevkinin Sürdürülebilirliği

İsrafçı insan, harcamalarını kontrol edemediği için kazancı ne olursa olsun yetiremez ve "Bu kadar çalışıyorum ama hiçbir şeye yetmiyor." hissiyle psikolojik olarak çöker. Kanaatkâr insan ise ayağını yorganına göre uzattığı için emeğinin karşılığıyla huzur bulur ve çalışma disiplinini uzun vadede korur.

b. İktisat Bereket Getirir

İktisat ve kanaat eden bir kişi, küçük bir kazancı dahi bereketlendirerek hayatını idame ettirebilir; bu durum ona kimseden minnet almadan, kendi emeğiyle yaşama bağımsızlığı kazandırır.

2. Art Niyetli Patron Tarafından Bu Tavır Suistimal Edilebilir mi?

Evet, kesinlikle edilebilir. Sosyoekonomik gerçeklik açısından bakıldığında, "kanaat" kavramı sömürüye açık bir alan haline getirilebilir.

a. Dini ve Manevi Kavramların Sömürülmesi

İşveren veya patronlar, çalışanların dini hassasiyetlerini ve kanaat anlayışlarını bildiklerinde bunu şu şekillerde suistimal edebilirler:

Düşük Ücret Baskısı: "Kanaatkâr olun, azla yetinmeyi bilin, aza rıza göstermek erdemdir." gibi söylemlerle piyasa şartlarının çok altında ücret teklif edebilirler.

Hak Arama Özgürlüğünün Kısıtlanması: Ücret artışı veya özlük hakkı talep eden çalışanları "Kanaatsiz, hırslı, şükürsüz" olarak etiketleyip suçluluk hissi oluşturmaya çalışabilirler.

b. İslam Hukuku ve Risale-i Nur Açısından İşçi Hakkı

Bediüzzaman'ın kanaat vurgusu, patronun işçiyi sömürmesine veya ona haksızlık yapmasına bir izin kâğıdı değildir.

İslam ahlakı ve hukukunda durum açık bir şekilde dengelenmiştir:

İşverenin Sorumluluğu: Hz. Muhammed (asm) "İşçiye ücretini teri kurumadan hakkını veriniz." (İbn Mâce, Rehin, 4) ve "Sorumluluğunuz altındakilere yediğinizden yedirin, giydiğinizden giydirin." (Buhârî, Itk, 15; Müslim, Eyman, 38) buyurmuştur. İşverenin adil bir ücret vermesi, kul hakkı ve adalet gereğidir.

İşçinin Tavrı: Kanaat, işçinin kendi iç dünyasında huzuru yakalamak için uygulayacağı bir ahlak prensibidir; patronun işçiye reva göreceği bir "düşük standart" gerekçesi olamaz. Yani kulun kendi kanaati ile patronun vermesi gereken ücret arasında hiçbir münasebet yok.

c. Doğru Denge Nasıl Kurulmalı?

Helal Kazanç ve Gayret: İşçi, çalıştığı süre boyunca işini en iyi şekilde yapmalı ve elde ettiği kazanca kanaat ederek israftan kaçınmalıdır.

Meşru Hak Arama: Kanaatkâr olmak, adaletsizliğe göz kapatmak veya emeğin ucuzlatılmasına razı olmak demek değildir. İşçinin emeğinin adil karşılığını istemesi kanaatsizlik değil, hakkını ve adaletini aramaktır. Hatta kanaati yanlış anlayıp sömürüye gerekçe yapmak diğer insanların haklarına da bir tecavüzdür. Bir aile haksız az ücret nedeni ile geçinemiyor ise bunda diğer insanların pasif kanaat anlayışı da sorumludur.

Emeğin İstismarına Karşı Duruş: Bir patronun çalışanının kanaatkâr tutumunu ucuz iş gücü fırsatına çevirmesi, dini tabirle zulüm ve kul hakkı sınırına girer.

Özetle:

Bediüzzaman bu sözüyle, bireyin kendi içsel huzuru, psikolojik sağlamlığı ve çalışma sürekliliği için israf-kanaat dengesine dikkat çekmektedir. Ancak bu kişisel erdem, art niyetli bir patronun elinde ucuz işçi çalıştırma aracına dönüştürülürse, bu durum kanaat fikrinin ruhuna aykırı bir adaletsizlik ve sömürü teşkil eder.

Gerçek kanaat, hakkını sonuna kadar aradıktan ve adil bir mücadele verdikten sonra elde edilen helal rızka razı olmaktır. Adaletsizliğe, liyakatsizliğe ve emeğin gasp edilmesine ses çıkarmamak kanaat değil; hem kendi hakkını hem de aynı çatı altındaki diğer insanların haklarını zayi etmektir.

İlave bilgi için tıklayınız:

- " ‘Kanaat, tükenmez bir hazinedir.’ hadisinin sırrıyla, kanaat bir define-i hüsn-ü maişet ve rahat-ı hayattır." İzah eder misiniz?

- "Kanaat" ve "Kısmete Rıza" ne demektir?

- "Kanaatle malı talep et, ta çok gelsin." Kanaat ile istemek nasıl olur? Kanaat eden zaten elindekine kanaat etmek niyetini taşırken başka mal istemez ki zengin olsun?

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü