"Bazı cüz’î esbabın ehemmiyetsiz şeylerde icada müdahaleleri ve bir parça medh ü senâ kazanmaları, saltanat-ı rububiyetine ne zarar verir?" Buradaki "esbaba" örnek verir misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

Mesela; konuşma bir fiildir. İnsan isterse doğru konuşur, isterse yalan söyler, gıybet eder ve çirkin sözler söyler. O fiilleri yaratan Allah’tır, ama istimal eden kuldur ve mesuliyet onundur. Zira irade kulun elindedir, Allah’ın şerre rızası yoktur.

Aynı şekilde ayağımızı yürüyecek biçimde terbiye eden ve yürümeyi yaratan Allah’tır. Kul isterse camiye doğru yürür, isterse şer bir yere. Birincisinde sevap alır, ikincisinde ise günaha girer. Diğer bütün fiillerimizi bu şekilde düşünebiliriz. İsteyen kul, yaratan Allah’tır.

Bunun dışında Allah’ın izzet ve azametine yakışmayan, hakir ve basit şeylerin icadı da sebeplere verilebilir, diyenler olmuştur. Onlara göre tavuğun yumurta yapması ve arının bal vermesi, sıradan ve basit şeylerdir.

Mutezile mezhebini bu gibi batıl fikirlere iten sebep; Allah’ı tenzih etmek düşüncesidir. Yani basit ve hakir şeylerin icadını Allah’a vermeyi onun sonsuz kemaline münasip görmüyorlar. Güya Allah’ı böylece tenzih etmiş oluyorlar.

"İ’lem eyyühe’l-aziz! وَاللّٰهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ Evet, Allah ilmi, iradesi, kudreti ve sair sıfatıyla muhittir. Daire-i ihatasından hariç bir şey yoktur. Fakat insan cüz’î ve kısa zihniyle Allah’ın azametine ve şemsin etrafında seyyaratı tedvir ettiğine bakarken, mesela arı gibi, küçük hayvanlar ile iştigal etmesini uzak görüyor. Çünkü Vâcib-ül Vücud’u, mümkine kıyas ediyor. Halbuki bu kıyasa göre küçük hayvanlara büyük bir zulüm olur." (Mesnevi-i Nuriye, Zerre)

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü